Norweski Mechanizm Finansowy i Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego, czyli tzw. Fundusze Norweskie i EOG, to pieniądze przekazywane na rozwój państwom Europy Środkowej i Południowej oraz krajom bałtyckim. Głównym celem jest zmniejszanie różnic ekonomicznych i społecznych w obrębie EOG oraz wzmacnianie stosunków dwustronnych. W zamian Norwegia, Islandia i Liechtenstein mogą korzystać z dostępu do rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, nie będąc jej członkami.
W ramach najnowszej edycji Funduszy Norweskich i EOG, w której już wkrótce będą ogłaszane pierwsze nabory, Polska otrzyma 925 mln euro. Środki te będą przeznaczone na realizację 8 programów. Każdym programem zarządza polska instytucja publiczna. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju jest operatorem programu „Badania Stosowane i Innowacje” realizowanego w ramach Mechanizmu Finansowego EOG. Całkowity budżet tego programu wynosi 94 mln euro. Już 4 lutego 2026 r. w Warszawie odbędzie się uroczystość podpisania umów na programy czwartej edycji Funduszy Norweskich i EOG.
Przygotowując się do nowych wyzwań, NCBR podsumowało poprzednią edycję programu (2014-2021), w którym pełniło rolę Operatora Programu „Badania stosowane”, ściśle współpracując z Norweską Radą ds. Badań (Research Council of Norway). Raport końcowy pokazuje bardzo pozytywne efekty.
– Umiędzynarodowienie badań naukowych to dziś jeden z kierunków rozwoju – konieczny, jeśli chcemy tworzyć przełomowe innowacje na miarę globalnych oczekiwań. Fundusze Norweskie i EOG od wielu lat skutecznie wspierają budowanie ponadnarodowej współpracy w obszarze B+R. W programie realizowanym przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju koncentrujemy się na podnoszeniu jakości badań stosowanych w naszym kraju. Osiągamy to poprzez wzmacnianie relacji między polskimi i norweskimi zespołami badawczymi oraz przedsiębiorstwami – relacji partnerskich, które pozwalają wspólnie odpowiadać na potrzeby nowoczesnej gospodarki. Ostatnia edycja programu pokazała, że dzięki tym środkom powstają nie tylko nowe technologie i innowacje społeczne, lecz także trwałe, międzynarodowe sieci współpracy – mówi prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.
– Program „Badania stosowane”, w dużej części realizowany w warunkach pandemii i związanej z nią trudnej sytuacji makroekonomicznej, przyniósł konkretne i widoczne rezultaty: wsparliśmy dziesiątki projektów, zaangażowaliśmy setki naukowców i stworzyliśmy trwałe partnerstwa między Polską a Norwegią. Dzięki środkom z Norweskiego Mechanizmu Finansowego i EOG powstały rozwiązania odpowiadające na realne wyzwania – od zdrowia i cyfryzacji po klimat i energetykę. To dorobek, który będzie pracował na rzecz innowacji jeszcze przez wiele lat, a dla nas jako operatora programu stanowi potwierdzenie skuteczności modelu współpracy i inwestowania w naukę o wysokim potencjale wdrożeniowym – podkreśla Agnieszka Ratajczak, dyrektor Działu Współpracy Międzynarodowej w NCBR.
Wartość naukowa i innowacyjność
Program „Badania stosowane” oferował wsparcie w kilku kluczowych obszarach. Jego celem było wyrównywanie różnic w potencjale naukowym i innowacyjnym w Europie – poprzez podnoszenie jakości badań, usprawnienie transferu technologii oraz zwiększanie wykorzystania wyników badań naukowych w praktyce. Szczególny nacisk położono także na wspieranie kobiet naukowców i młodych badaczy, pomagając im rozwijać kariery w środowisku sprzyjającym równości szans i twórczej współpracy.
Od początku zakładano, że finansowane projekty będą się przekładać na konkretne korzyści dla przedsiębiorstw i społeczeństwa – od opracowywania i wdrażania nowych technologii, przez innowacyjne rozwiązania społeczne, po poprawę jakości usług publicznych. Dzięki temu program stał się impulsem do tworzenia rozwiązań, które wspierają rozwój gospodarki opartej na wiedzy.
W programie „Badania stosowane” NCBR ogłosiło cztery konkursy:
POLNOR 2019 – finansowanie projektów dwustronnych z różnych obszarów tematycznych, m.in. zdrowie, cyfryzacja, przemysł, energia, transport, klimat;
POLNOR CCS 2019 – finansowanie projektów dwustronnych dotyczących wychwytywania i składowania dwutlenku węgla;
IdeaLab – nowatorska metoda kreowania projektów badawczych w połączeniu z ich błyskawiczną oceną, w celu wprowadzenia nowego podejścia do wyzwań badawczych w obszarze tematycznym „Miasta przyszłości: usługi i rozwiązania”;
Small Grant Scheme (SGS) – małe granty skierowane do kobiet naukowców w naukach technicznych.
Integralną część programu stanowi Fundusz Współpracy Dwustronnej, którego działania koncentrują się na zwiększeniu wymiany doświadczeń i budowaniu jeszcze ściślejszej współpracy pomiędzy Polską a Norwegią, Islandią i Liechtensteinem.
Poza współpracą z Norweską Radą ds. Badań Naukowych, w kwestiach dotyczących jakości naukowej i znaczenia projektów program „Badania stosowane” był wspierany przez Komitet Programu składający się z pięciorga członków reprezentujących Norwegię i Polskę.
Współpraca – wartość dodana
Zgodnie z tematyką konkursów, wsparcie otrzymało 50 polsko‑norweskich projektów badań stosowanych realizowanych m.in. w obszarach zdrowia, technologii cyfrowych i przemysłu, energii, żywności i zasobów naturalnych, transportu i klimatu, a także pojazdów bezzałogowych, wychwytywania CO₂ oraz miast przyszłości. Dodatkowo 31 badaczek z nauk technicznych zdobyło w konkursie Small Grant Scheme indywidualne granty na prowadzenie projektów w zakresie badań przemysłowych i prac rozwojowych.
Dofinansowane projekty zaowocowały szeroką współpracą między jednostkami badawczymi a 37 firmami z sektora MŚP, prowadząc do opracowania nowych technologii. Potwierdza to 81 zgłoszeń patentowych oraz przygotowane studia wykonalności dla fazy przedkomercyjnej w dwóch projektach konkursu POLNOR CCS. Efektem działalności badawczej jest także ponad 700 recenzowanych publikacji naukowych. W całym programie wsparcie otrzymało 715 kobiet naukowców, w tym 75 realizujących badania także za granicą, oraz 30 młodych badaczy kierujących projektami. Rozwój kariery naukowej wspierały również 237 relacje mentor – uczeń.
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju podkreśla, że ponad 95 proc. projektów realizowanych wspólnie z partnerami norweskimi zakończyło się konkretnymi, wspólnie wypracowanymi rezultatami, wzmacniając nie tylko potencjał naukowy, lecz także wzajemne zrozumienie w zespołach. Co więcej, 60 proc. konsorcjów zauważyło, że wpływ współpracy wykraczał daleko poza ramy projektu – zwiększając zainteresowanie wynikami badań i widoczność działań w środowisku naukowym oraz biznesowym.
Eksperci zewnętrzni oceniający raporty końcowe projektów z programu „Badania stosowane” potwierdzają, że dzięki zrealizowanym projektom powstały demonstratory opracowanych technologii, prototypy, oprogramowanie, a także bazy danych. Opracowano także wytyczne i propozycje regulacji prawnych, które mogą wpłynąć na przyszłe rozwiązania systemowe.
Aż 92 proc. innowacyjnych projektów wykazało trwałe efekty, dające szansę na kontynuację prac. Zespoły przygotowywały plany rozwoju technologii, komercjalizacji produktów i dalszych badań, a uzyskane wyniki coraz częściej są wdrażane w działalności przedsiębiorstw lub udostępniane innym instytucjom. To także efekt projektów z konkursu IdeaLab. Projektując rozwiązania dla miast przyszłości, innowatorzy współpracowali z lokalnymi samorządami, zwiększając możliwość praktycznego wykorzystania rezultatów.
Z raportu wynika również, że 60 proc. projektów przyniosło znaczące zmiany dla użytkowników końcowych. Zespoły od początku myślały strategicznie – przygotowywały plany transferu praw własności intelektualnej, udzielania licencji czy tworzenia spółek typu spin-off. Beneficjenci złożyli także kilkadziesiąt wspólnych wnioski o dalsze finansowanie, pokazując, że współpraca nie skończyła się wraz z projektem, lecz stała się fundamentem kolejnych inicjatyw.
Badania w duchu otwartości i równości szans
Program, przygotowany zarówno z myślą o naukowcach, jak i społeczeństwie, czyli użytkownikach określonych produktów i usług, przyczynił się do rozwoju badań stosowanych. Zainteresowanie każdym z czterech ogłoszonych konkursów było bardzo duże. Ostatecznie podpisano umowy na 81 projektów o łącznej wartości dofinansowania ponad 77 mln euro. 50 z nich zrealizowały konsorcja polsko‑norweskie, a 31 – polskie badaczki w ramach SGS.
Udział w projektach wzięło łącznie 1318 polskich naukowców (w tym 744 mężczyzn i 574 kobiety) oraz 331 badaczy z krajów-darczyńców – prawie trzykrotnie więcej, niż zakładał program. Kobiety kierowały wszystkimi 31 projektami SGS oraz 17 projektami dwustronnymi. Dobrym przykładem silnej pozycji pań jest projekt „CoMobility” (Współtworzenie inkluzywnych rozwiązań transportowych) z konkursu IdeaLab, gdzie badaczki były liderkami i wspierały młode naukowczynie.
Zdobyte doświadczenie przełożyło się na kolejne sukcesy: badaczki kierujące projektami „BANANO” (Periodyczne siatki NANO-kanałów umieszczone wewnątrz struktur laserowych o jednomodowym widmie emisji) i „BioAbsMat” (Nowa generacja materiałów do zastosowania na bioabsorbowalne implanty ortopedyczne) uzyskały nowe granty, a projekt „DMOPV” – rozwijający technologię półprzewodników do nowej generacji ogniw słonecznych – zakończył się publikacją w czasopiśmie „ACS Applied Materials & Interfaces” oraz złożeniem kolejnego wniosku międzynarodowego.
75 kobiet-naukowców otrzymało wsparcie na przeprowadzenie badań za granicą przez co najmniej miesiąc. W projekcie „Co-Adapt” (Społeczności na rzecz działań w dziedzinie zmian klimatu) spośród 49 naukowców w polsko-norweskim zespole 39 stanowiły panie, a aż 13 z nich wyjechało za granicę w celu prowadzenia badań, poszerzając swoje perspektywy akademickie.
Kobiety kierujące projektami SGS podkreślają, że zdobyta dzięki nim widoczność otworzyła drogę do nowych współprac i awansów na szczeblach kariery naukowej. Program stał się dla badaczek szansą na zaprezentowanie swojej wiedzy, budowanie sieci kontaktów i wzmocnienie pozycji w branżach, w których są wciąż niedostatecznie reprezentowane. Liczne bardzo dobre oceny projektów SGS potwierdziły, że taki konkurs był potrzebny, a wnioskiem na przyszłość jest dalsze wspieranie kobiet w naukach technicznych poprzez przyznawanie im kluczowych ról w projektach.
Program silnie wsparł także młodych naukowców, umożliwiając im udział w szkoleniach, konferencjach, programach mentorskich, a także współautorstwo publikacji i realizację własnych zadań badawczych. Dzięki projektom powstały prace doktorskie i magisterskie, młodzi badacze i badaczki zyskali dostęp do zaawansowanych technologii oraz częściej otrzymywali stałe zatrudnienie.
Pod tym względem szczególnie wyróżnił się projekt „CoBotAGV” (Pojazdy autonomiczne zintegrowane z robotami współpracującymi dedykowane dla systemów produkcyjnych nowej generacji), w którym 3 doktorantów przygotowało doktoraty, 5 przeprowadziło kluczowe badania, a 12 studentów ukończyło studia magisterskie na podstawie wyników projektu. W 30 projektach (w tym 20 SGS) kierownikami byli młodzi naukowcy, co potwierdziło ich wysoki poziom i potencjał – zwłaszcza że pierwotnie zakładano taką funkcję młodych badaczy jedynie w 6 projektach.
W programie zostało nawiązanych 237 relacji mentor – uczeń, a wiele projektów wspierało nawet kilkunastu młodych naukowców. Rekordowy pod tym względem okazał się projekt „NEGATIVE‑CO2‑PP” (Elektrownia gazowa o ujemnej emisji CO2) z 18 relacjami mentorskimi. Z kolei projekcie „CellMat4ever” (Innowacyjny, ognioodporny i wodoodporny materiał na bazie celulozy) wykazano tylko jedną relację tego typu, za to dzięki solidnemu planowi rozwoju młody badacz zdobył finansowanie na własny projekt już jako jego kierownik.
W 6 projektach POLNOR CCS uczestniczyło 175 naukowców zamiast planowanych 70, co pokazuje duże zainteresowanie tematyką redukcji emisji gazów cieplarnianych. Choć w programie rzadko wnioskowano o środki na fazę przedkomercyjną, udana demonstracja technologii w projekcie „MOLCAR” (Modułowy układ...
